De allsky-camera van de Volkssterrenwacht Bussloo

De camera van Bussloo vormt als station EN906 onderdeel van het European Fireball Network. Samen met camera’s op andere locaties in Nederland, België, Duitsland en de rest van Europa helpt hij om de baan, snelheid en mogelijke oorsprong van vuurbollen zo nauwkeurig mogelijk te bepalen. De Dutch Meteor Society vermeldt Bussloo officieel als EN906 binnen dit netwerk.

Hoe werkt de allsky-camera?

De camera staat in een weersbestendige behuizing op de hoge mast naast het observatorium. Dankzij een fisheye-objectief met een beeldhoek van ongeveer 180 graden kan vrijwel de volledige hemel in één opname worden vastgelegd.

Sinds juli 2025 beschikt Bussloo over een nieuwe generatie allsky-camera. Daarbij wordt gebruikgemaakt van een Canon R-systeemcamera met een Sigma 8 mm-fisheyeobjectief. Bussloo was binnen het Nederlandse netwerk de eerste post waar de traditionele spiegelreflexcamera werd vervangen door een systeemcamera. De nieuwe opstelling beschikt daarnaast over actieve koeling en een GPS-gestuurde elektronische shutter.

Die shutter onderbreekt het beeld zestien keer per seconde. Daardoor verschijnt het lichtspoor van een vuurbol niet als één ononderbroken lijn, maar als een reeks korte segmenten. Aan de afstand tussen deze onderbrekingen kan worden berekend hoe snel de vuurbol beweegt en hoe sterk hij tijdens zijn vlucht door de atmosfeer afremt. Doordat de shutter via GPS exact wordt gesynchroniseerd, is bovendien zeer nauwkeurig bekend wanneer ieder deel van het spoor is vastgelegd. Het European Fireball Network gebruikt hetzelfde principe om snelheid en vertraging van vuurbollen te bepalen.

Waarom zijn meerdere camera’s nodig?

Eén foto laat zien waar een vuurbol aan de hemel verscheen, maar pas wanneer dezelfde vuurbol vanuit meerdere plaatsen wordt gefotografeerd, kan zijn werkelijke baan door de atmosfeer nauwkeurig worden berekend.

Door de waarnemingen van verschillende stations te combineren kan met driehoeksmeting onder andere worden bepaald waar de vuurbol de atmosfeer binnenkwam, op welke hoogte hij uitdoofde, hoe snel hij vloog en welke baan het oorspronkelijke brokstuk daarvoor rond de zon volgde. Wanneer een groot genoeg deel van het object de atmosfeer overleeft, kan zelfs worden berekend in welk gebied eventuele meteorieten op aarde terecht zijn gekomen.

Dat is precies de kracht van een netwerk als het European Fireball Network: ieder station legt een groot deel van de hemel vast, terwijl de combinatie van meerdere stations een veel nauwkeuriger wetenschappelijke meting oplevert.

Onderdeel van het European Fireball Network

Het European Fireball Network heeft zijn oorsprong in het werk van het observatorium van Ondřejov in Tsjechië. Een belangrijk keerpunt vond plaats op 7 april 1959, toen de vuurbol van Příbram vanuit twee locaties fotografisch werd vastgelegd. Aan de hand daarvan kon niet alleen de baan door de atmosfeer worden berekend, maar ook de oorspronkelijke baan van het object rond de zon. Vervolgens werden daadwerkelijk vier meteorieten teruggevonden. Het was wereldwijd de eerste keer dat van een gevonden meteoriet de oorspronkelijke baan in het zonnestelsel bekend was.

Vanaf 1963 werd in het toenmalige Tsjechoslowakije een systematisch netwerk van allsky-camera’s opgebouwd. Dat groeide later uit tot het huidige European Fireball Network, waarvan de waarnemingen en wetenschappelijke verwerking nog altijd vanuit Ondřejov worden gecoördineerd.

Bussloo vormt binnen het netwerk station EN906. De centrale ligging ten opzichte van andere stations, de relatief donkere hemel en het goede zicht tot laag aan de horizon maken de locatie volgens de Dutch Meteor Society bijzonder geschikt voor vuurbolwaarnemingen.

Volledig automatisch waarnemen

De allsky-camera werkt grotendeels zelfstandig. Vanaf de avondschemering tot aan de ochtendschemering worden automatisch opnamen gemaakt. De behuizing bevat voorzieningen voor koeling, verwarming en vochtregulatie, zodat de camera en het objectief onder uiteenlopende weersomstandigheden bruikbaar blijven.

Ook de verwerking is grotendeels geautomatiseerd. De nieuwe opstelling van Bussloo wordt op afstand aangestuurd en de waarnemingen worden geback-upt op de server van het Astronomisch Instituut in Ondřejov.

Wanneer een bijzondere vuurbol door meerdere stations is vastgelegd, kunnen de beelden vervolgens gezamenlijk worden geanalyseerd. Bij een mogelijke meteorietval kan op basis van de berekende baan en het laatste deel van het traject een zoekgebied worden vastgesteld.

Een lange geschiedenis van vuurbolwaarnemingen op Bussloo

De huidige camera bouwt voort op meer dan tien jaar automatische vuurbolwaarnemingen bij de VSB. De eerste allsky-camera werd in 2013 geïnstalleerd en in december van dat jaar officieel in gebruik genomen. Het systeem werd mede mogelijk gemaakt door financiële ondersteuning van het Stimuleringsfonds van Rabobank Voorst en werd door vrijwilligers van de VSB gebouwd.

Al op 22 maart 2014 legde de camera zijn eerste vuurbol vast die ook vanuit een ander station was gefotografeerd. In dat eerste volledige jaar werden ongeveer twintig heldere vuurbollen geregistreerd. Op 19 oktober 2014 werd bijvoorbeeld een vuurbol vanuit Bussloo en vier andere Nederlandse stations vastgelegd, waardoor het traject boven Zeeland nauwkeurig kon worden berekend. De camera registreerde dat jaar zelfs de verbranding van een rakettrap van een Soyuz-raket in de atmosfeer.

Ook in 2015 leverde Bussloo verschillende bruikbare waarnemingen. Een vuurbol van 11 maart werd vanuit meerdere stations in Nederland en België gefotografeerd. Daardoor konden zowel het traject door de atmosfeer als de oorspronkelijke baan door het zonnestelsel worden berekend.

Nieuwe generatie sinds 2025

Op 19 juli 2025 werd de oorspronkelijke installatie vervangen door de huidige camera. De oude opstelling had jarenlang dienstgedaan, maar was technisch aan vervanging toe. De nieuwe EN906-installatie gebruikt geen traditionele spiegelreflexcamera meer, maar een moderne systeemcamera en een nieuwe GPS-gestuurde shutter.

De technische vernieuwing was overigens al kort daarvoor in Bussloo getest. In de nacht van 8 op 9 februari 2025 werd een heldere vuurbol vastgelegd vanuit Winterswijk-Woold, Bussloo en het Duitse Herford. Bij twee van deze stations werd voor het eerst de nieuwe GPS-gestuurde LCD-shutter ingezet. De waarnemingen maakten een zeer nauwkeurige bepaling van het traject mogelijk; de vuurbol doofde ruim twee seconden na het begin van de waarneming uit op een hoogte van ongeveer 39,8 kilometer.

Van lichtspoor naar meteoriet

Het uiteindelijke doel van zulke nauwkeurige waarnemingen gaat verder dan alleen het maken van spectaculaire foto’s. Een vuurbol is het zichtbare gevolg van een meteoroïde die met grote snelheid de aardatmosfeer binnendringt. Uit het gefotografeerde spoor kunnen onderzoekers informatie halen over snelheid, vertraging, baan en soms ook de massa en fragmentatie van het object.

Wanneer resten de grond bereiken, kan uit deze berekeningen worden afgeleid waar gezocht moet worden. In Europa zijn dankzij waarnemingen en berekeningen binnen dergelijke vuurbolnetwerken meerdere meteorieten daadwerkelijk teruggevonden. De waarde daarvan is groot: van zo’n meteoriet is dan niet alleen bekend waar hij op aarde is gevonden, maar ook uit welk deel van het zonnestelsel hij afkomstig was.

Voor Nederland blijft het een bijzonder vooruitzicht dat een toekomstige vuurbol boven ons land misschien ooit leidt tot een berekend zoekgebied én de succesvolle vondst van een meteoriet.

De hele hemel in beeld

Een telescoop richt zich meestal op een heel klein stukje van de hemel. De allsky-camera doet precies het tegenovergestelde: hij houdt iedere nacht vrijwel de volledige hemel in de gaten. Daarmee vormt de camera een mooie aanvulling op de andere instrumenten van de Volkssterrenwacht Bussloo.

Het grootste deel van de tijd gebeurt er niets uitzonderlijks. Maar wanneer ergens boven Nederland of de omliggende landen plotseling een heldere vuurbol verschijnt, staat de camera klaar om die paar seconden zo nauwkeurig mogelijk vast te leggen.