Historie Volkssterrenwacht Bussloo

Volkssterrenwacht Bussloo kent een rijke historie die teruggaat tot de jaren ’70, waarin de sterrenwacht zich heeft ontwikkeld tot een actieve plek voor publieksvoorlichting, cursussen en waarnemingen. Door de jaren heen zijn er tal van activiteiten georganiseerd, zoals lezingen, tentoonstellingen en kijkavonden, en is er continu geïnvesteerd in instrumenten, faciliteiten en educatie. Met duizenden bezoekers per jaar en een sterke betrokkenheid van vrijwilligers blijft de sterrenwacht zich vernieuwen en een belangrijke rol spelen in het toegankelijk maken van sterrenkunde, ruimtevaart en weerkunde voor een breed publiek.

Er ontstond het idee om een sterrenwacht op de Veluwe te starten en dit werd geopperd bij de plaatselijke afdeling van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde “Jean Jacques Raimond”, waar Piet zelf bestuurslid van was. Men zag wel iets in dit initiatief al snel vormde zich een groep enthousiaste mensen om een en ander verder uit te werken:

• Edwin Bennett, architect uit Lochem, bestuurslid van de afdeling ‘Jean Jaques Raimond’ van de NVWS voor Apeldoorn, Zutphen en Deventer. Betrokken bij S.A.A.L in Lochem.
• Herbert Cotterell, advocaat uit Apeldoorn, lid van ‘Jean Jaques Raimond’ en groepsleider van het Astrokamp.
• Piet Koning, personeelschef uit Loenen en hoofdleider van het Astrokamp.
• Hans Luidens, metaalbewerker uit Apeldoorn, technicus voor het Astrokamp.

Als eerste werd gezocht naar een passende locatie. Hans Luidens kwam via een buurman in contact met de Recreatiegemeenschap Veluwe, beheerder van het recreatieterrein Bussloo, een meer ontstaan door zandafgraving bij aanleg van de A1, waar rondom een dagrecreatiegebied werd aangelegd. De omgeving was – zeker toen – donker. Ook de centrale ligging tussen de steden Apeldoorn, Deventer en Zutphen maakte het terrein zeer geschikt als plaats voor een volkssterrenwacht.

Op 7 februari 1973 werd er een Nota tot voorbereiding van oprichting Volkssterrenwacht Bussloo opgesteld door voorzitter mr. H.D. (Herbert) Cotterell, wetenschappelijk adviseur prof. dr. ir. C.A. (Ton) Verbraak, adviseur jhr.mr. W.M. de Brauw A.K.Czn. en beheerder H. (Hans) Luidens. Een logo werd ontworpen door Piet Koning.

Op 12 oktober 1973 werd de officiële aanvraag ingediend bij de Recreatiegemeenschap Veluwe.

De afbeelding hierboven toont het erf uit de dagen vóór de sterrenwacht. De hoeve ‘Wijnbergenshof’ werd in 1856 gebouwd. De boerderij behoorde met talrijke andere tot het landgoed ‘Bussloo’, grenzend aan het landgoed ‘De Poll’. Het landgoed Bussloo behoorde van oudsher toe aan de baronnen van Wijnbergen. Alle boerderijen waren pachtboerderijen. De heer J.H. (Jo) Berends, later woonachtig in Twello, had vanaf zijn geboortejaar 1915 tot zijn vertrek in 1970 deze hoeve bewoond. De grootvader van Jo werd in 1851 geboren en deze kwam met zijn ouders in 1856 in de Wijnbergenshof te wonen.

Een sluitsteen met het bouwjaar zat in de boog boven de grote deeldeur. Op een dag werd het metselwerk stuk gereden door een te hoge vracht en de steen met het jaartal 1856 ging verloren.

Een betonbalk kwam in de plaats van de boog, zoals op de foto is te zien. Die boog is bij de restauratie hersteld, maar de steen bleef zoek. Naast de uitoefening van het beroep boer waren de leden van het geslacht Berends klompenmakers. De boerderij heette dan ook vanaf het eind van de negentiende eeuw ‘De Klomperije’.

Overigens wordt ook het naburig pand Bussloselaan 2 nog zo genoemd. In 1959 kreeg de boerderij een nieuwe rieten dakbedekking en Jo kreeg toestemming van de eigenaar een dakkapel op het huis te zetten. De laatste eigenaar van het landgoed Bussloo was jhr. Van Karnebeek uit Den Haag, die gehuwd was met barones Dorothée van Wijnbergen, vrouwe van Bussloo.

1973 | De Stichting

De “Stichting Volkssterrewacht Bussloo” (zonder n) werd op 21 december 1973 opgericht en op 4 april 1974 ingeschreven bij de Kamer van koophandel te Zutphen onder nummer 38161. Een stichting dus, met naast het bestuur enkel vrijwillige medewerkers en geen betaalde functies. Het stichtingskapitaal bedroeg ƒ 100. De beginbalans is op 31 december 1974 was in totaal ƒ 477,32. Omvang van de Verlies- en winstrekening was ƒ 542,17.

Adviseur Jhr.mr. De Brauw stuurde een brief aan mr. W.J. Geertsema, Commissaris van de Koningin van de Provincie Gelderland, met het doel om geldelijke steun van het Anjerfonds los te krijgen.

1974 | De voorbereidingen

Een eerste presentatie van de nieuwe Volkssterrenwacht aan het publiek geschiedde in 1974 met een stand op de Jaarbeurs van het Oosten te Zutphen. Ondertussen moesten de medewerkers van de stichting de deel van de boerderij aftimmeren, opruimen en inrichten om hier het publiek te kunnen ontvangen.

1975 | De Grote Kijker en andere apparatuur

Ir. Soeters uit Balkbrug voorzag de sterrenwacht van een 30cm spiegelkijker met volginrichting, aluminiseerinrichting en vergrotingsapparatuur. Tevens kreeg de VSB een 11 cm refractor in bruikleen van de NVWS. Hiervoor verrees een noodbehuizing in het veld. De 30 cm telescoop moest echter nog wachten op een vaste opstelling.
Architect E. Bennett uit Lochem ontwierp een bestektekening voor de inrichting van de sterrenwacht.
Drs. P.A.M. Michielsen werd penningmeester. Aangeschaft werden twee sterrenkijkers, tien Practica fotocamera’s en 3 fisheye objectieven. Een precisieklok met stopwatches kwam van Satellietstation Kootwijk.

1975 | Eerste activiteiten

Voorjaar 1975 verscheen er een artikel in Zenit over een nieuwe volkssterrenwacht in de IJsselstreek. Nadat in datzelfde voorjaar enkele waarnemingen waren verricht, waaronder de gedeeltelijke zonsverduistering van 11 mei, konden na de zomervakantie van 1975, op 11 augustus, de eerste bezoekers op de Volkssterrenwacht worden verwelkomd.

Foto: Perseïden waarnemen, augustus 1975 (foto archief Piet Koning).

1975 | Nova Cygni

Tumult op de volkssterrenwacht Bussloo! De bezoekers van de kijk-in avond van 29 augustus 1975 zagen boven hun hoofd dat het sterrenbeeld Zwaan was veranderd. Een nova? Waren zij de eersten? Het bleek de plotselinge opvlamming van de nieuwe ster “Nova Cygni” in het sterrenbeeld Zwaan. De ontdekking bleek enkele uren eerder door een Japanner te zijn gedaan. De volgende dag was het wereldnieuws.

1975 | Opening

De officiële opening van de Volkssterrenwacht Bussloo (VSB) vond plaats op 18 november 1975 tijdens de totale maansverduistering van die avond. Op het moment dat in de kijker de eerste aanraking van de aardschaduw met de maan plaatsvond verklaarde de heer J.B. Thate uit Klein Dochteren, toenmalig voorzitter van “Jean Jacques Raimond”, de Volkssterrenwacht officieel voor geopend. Ruim 300 bezoekers genoten die avond van een zeer fraaie totale maansverduistering en maakten kennis met de Volkssterrenwacht. Ook de NOS was met een imposante hoeveelheid apparatuur vertegenwoordigd en de opening van de VSB was te zien in het NOS-journaal.

• Begin maart 1976 konden enkele medewerkers van VSB waarnemingen verrichten aan de fraaie komeet West, welke ’s ochtends vlak voor zonsopkomst zichtbaar was.
• Eind april werd een waarnemingsaktie ‘Operatie Vuurbol’ georganiseerd. Vanwege de zomervakanties en de enkele jaren daarvoor ingevoerde zomertijd (waarbij het zomers ’s avonds dus pas erg laat donker werd) bleef VSB in de zomermaanden gesloten.
• In het najaar van 1976 moest de Volkssterrenwacht weer dicht; ditmaal omdat de boerderij verbouwd werd.
• In de zomer van 1977 kwam de verbouwing van “De Wijnbergenshof” gereed. De Volkssterrenwacht kreeg hiermee de beschikking over een fraaie zaal, waarin zonder problemen zo’n vijftig bezoekers kunnen worden ondergebracht.

Er was een olie gestookte verwarmingsinstallatie aangelegd, waardoor nu ook ’s winters publiek kon worden ontvangen. Daarnaast was er boven gelegenheid om zelf een werkruimte, donkere kamer en laboratorium in te richten. Ook de bibliotheek werd op deze zolder ingericht.

Dankzij diverse startsubsidies, van onder meer de Provincie Gelderland, het Anjerfonds en de Gemeente Apeldoorn, kon een inventaris en een aantal instrumenten worden gekocht.

Foto’s: De sterrenwacht en bezoekersruimte na het gereedkomen van de verbouwing in 1977 (foto’s archief VSB).

1977 – nu | Cursussen en groepen

Naast de hervatting van de wekelijkse kijk-in op de vrijdagavond startte de VSB in samenwerking met de Apeldoornse Volksuniversiteit in het najaar een aantal cursussen, te weten “Algemene Astronomie” en “Spiegelslijpen”. In 1978 volgde een cursus ‘Zonnewijzers’ voor de schooljeugd.

In de loop der jaren ging de VSB de cursussen zelfstandig organiseren. Naast de algemene cursus werden ook diverse cursussen voor gevorderden en praktische cursussen georganiseerd.

Ook wisten in de loop der jaren in toenemende mate groepen de VSB te vinden als mogelijkheid voor een leerzame avond. Vooral schoolgroepen, maar ook personeelsverenigingen, scoutingclubs, vrouwenverenigingen etc. worden met enige regelmaat ontvangen.

1977 – nu | Landelijke sterrenkijkdagen

Op 3 juni 1977 was de VSB één van de deelnemers aan de eerste Landelijke Sterrenkijkdag, die, ondanks bewolkt weer, door bijna 150 mensen werd bezocht. Sindsdien heeft de VSB ieder jaar aan deze sterrenkijkdagen deelgenomen.

1977 – Recreatiegebied Bussloo

Het Recreatiegebied Bussloo werd officieel in gebruik genomen op 10 augustus 1977. Ter gelegenheid hiervan hield de VSB “open huis”.

1977 – 1996 | LSV

Al op 24 januari 1976 ontstond er een “Stichting samenwerkingsverband van volkssterrenwachten in Nederland”, onder leiding van sterrenwacht “Simon Stevin”. In totaal waren er er toen tien volkssterrenwachten in Nederland. Eind 1977 mondde dit uit in de oprichting van de vereniging “Landelijk Samenwerkende Volkssterrenwachten”, waarvan het bestuur van de VSB één van de initiatiefnemers was. De LSV presenteerde zich nadrukkelijk tijdens de beurs “Techniek in Vrije Tijd” in de Jaarbeurshallen te Utrecht (dit evenement zou tweejaarlijks herhaald worden tot eind jaren tachtig). Naast onderlinge samenwerking was een doel van de LSV om efficiënter subsidie binnen te halen en te verdelen.

1978 – 1985 | Grote Kijker wordt opgesteld

Een beetje sterrenwacht heeft een eigen grote telescoop. De noodbehuizing met de 11 cm spiegelkijker was aan vervanging toe. De Grote Kijker, een door Soeters gebouwde 30 cm Newton-spiegeltelescoop, was nog ongebruikt. Deze moest een plaats krijgen in het veld, op zo’n 60 m afstand van de boerderij, in een nieuw te bouwen afrijdbaar houten hok. Eind september 1978 kwam de fundering gereed voor het kijkerhok, een project dat uitgevoerd kon worden dankzij een subsidie van het fonds voor de Zomerzegels. Vanaf 1979 kon met de Grote Kijker, zij het op een tamelijk gammele ongemotoriseerde montering, worden waargenomen.

1979 | Winterse ontberingen

Tijdens de strenge winter van 1979 waren er problemen met de olie gestookte verwarming. De stookkosten rezen de pan uit. Bovendien bevroor de afvoer. Even dreigde de sterrenwacht vanwege de financiële problemen zelfs definitief zijn deuren te moeten sluiten. Ook in de strenge winters van de jaren 1985, 1986 en 1987 zouden de oliekosten weer veel geld opslokken.

1979 – nu | Bijzondere lezingen

Mede op initiatief van programmaleider Stephan Werz werden naast de voordrachten die door eigen leden verzorgd werden ook regelmatig lezingen gegeven door sprekers uit de professionele wereld van sterrenkunde, weerkunde en ruimtevaart. Een initiatief dat tot op heden navolging heeft gevonden.